Nghệ thuật chuyển tải người cô đơn trong “Nam tước trên cây”

Posted on 06/02/2013 bởi

0


Nam_tuoc_tren_cay400


          Không có cái gì trên thế giới này lại không tồn tại trong một không gian và thời gian riêng của mình. Một tác phẩm văn học, hay nói đúng hơn là một cốt truyện cũng vậy. Không gian là điểm tựa cho thời gian tồn tại, giống như một nhu cầu sống. Chính vì thế khi tìm hiểu một tác phẩm, sẽ thiếu sót biết dường nào nếu ta không thấy được không gian, thời gian nghệ thuật trong tác phẩm đó. Tùy theo tính chất của từng tác phẩm mà tác giả có cách thể hiện hai yếu tố này khác nhau. Với “Nam tước trên cây”, tư duy đặc biệt gói trọn trong tư tưởng và tâm thế của con người cô đơn lại càng  được không – thời gian chuyển tải vấn đề một cách nghệ thuật và đầy ám ảnh.

          Trở lại với chủ nghĩa hậu hiện đại, ta thấy sự xuất hiện của yếu tố đã ảnh hưởng đến tất cả mọi hình thức văn học. Những quy ước, mô phạm trước đó không còn mang tính chất ràng buộc đối với các nhà văn. Đôi khi ta bắt gặp những trang viết lỏng lẻo trong liên kết về ý tưởng, sự đa nghi hoang tưởng, những phát ngôn thiếu tính logic…Những dấu vết như thế xuất hiện thường xuyên và gây nhiều sửng sốt về văn chương hư cấu đương đại. Điều này giống như Barry Lewis từng nghiên cứu và phát biểu: “Trong văn chương hư cấu của (những nhà văn hậu hiện đại)…hầu như mọi sự việc và con người đều hiện hữu trong một trạng thái bị bóp méo và làm sai lệch tận gốc rễ đến nỗi không còn cách nào xác định được chúng đã xuất phát từ những điều kiện nào trong thế giới hiện thực…”[1]. Thông qua phạm trù hình thức nghệ thuật là không gian, thời gian tác giả thể hiện phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật. Nếu thế giới thực tại chỉ tồn tại trong không gian và thời gian, thì cũng như thế, thế giới nghệ thuật chỉ tồn tại trong không gian và thời gian nghệ thuật. Chính Italo Calvino cũng đã từng chia sẻ trong tiểu luận văn chương của mình về việc có hai loại thời gian: “trước hết là một ý tưởng về loại thời gian chính xác, gần như là một giây phút hiện tiền tuyệt đối khách quan”; sau đó là “một ý tưởng về loại thời gian được xác định bởi ý muốn, trong đó tương lai mang tính cách bất khả cải hoán cũng như quá khứ”; và cuối cùng là “một thời gian đa tầng và đa chi”[2]. Soi chiếu những vấn đề lý thuyết trên vào tiểu thuyết “Nam tước trên cây” mang đậm phong cách hậu hiện đại của Calvino, người đọc nhận ra những sự tương tác giữa nội dung và nghệ thuật biểu hiện, trong đó không – thời gian là chìa khóa để mở ra bức tranh con người cô đơn nhiều ngụ ngôn và lôi cuốn.

          Trong “Nam tước trên cây” ta có thể nhận thấy có hai chiều không gian. Đó là không gian của những cuộc hành trình và không gian mang tính chất huyền ảo. Với không gian trải qua những cuộc hành trình, tác giả đã tạo cho nhân vật của mình rất nhiều những khoảng không gian khác nhau, nó cho thấy tính chất phiêu lưu trong tác phẩm, đồng thời thể hiện một cách hoàn chỉnh dụng ý của Calvino khi xây dựng nên bối cảnh chung cho câu chuyện diễn ra. Thông qua những khoảng không gian trên cây luôn được dịch chuyển người đọc có thể thấy được tính chất phiêu lưu, một môi trường của sự dấn thân và trải nghiệm để tìm ra chân lý của chính cuộc đời mình. Từ lời hứa không chạm chân xuống đất của Cosimo cũng đồng nghĩa với việc không gian trong câu chuyện cũng được nhìn một cách khác biệt, bằng sự “thăng lên” qua lời kể trần thuật của cậu em trai. Không gian ấy luôn nằm trong tầm kiểm soát của Cosimo làm sao cho có thể tự do đối với thế giới nhưng vẫn thuộc về thế giới. Đồng thời nó cũng có thể là sự cô độc nhưng vẫn có sự gặp gỡ, giao lưu một cách thường xuyên. Chính vì thế mà không gian tồn tại trong tiểu thuyết cũng mang theo những ý nghĩa hết sức mật thiết với nghịch lý đời sống và khát vọng khám phá của Cosimo.

          Trước hết, không gian cũng mang theo những nghịch lý nhất định. Đó là không gian được nhìn từ khung cửa sổ chật hẹp luôn được xuất hiện nhiều lần để quan sát thế giới rộng lớn của Cosimo sau khi cậu trèo lên cây “chúng tôi nhìn thấy, tức là khi chúng tôi ghé mắt vào khung cửa sổ và dõi tìm trong bóng tối, vì gian phòng được chiếu sáng, còn bên ngoài thì tối đen” (tr.47). Thông qua không gian hạn hẹp ấy, Cosimo và gia đình đã giữ lại những mối quan hệ còn vương lại mà họ không nỡ chối bỏ hoàn toàn. Cánh cửa nhà thờ vào những ngày chủ nhật vẫn được mở, để từ trên cây, Cosimo có thể tham dự cầu nguyện như bình thường. Và đó còn là nơi thể hiện tình mẫu tử lần cuối cùng khi Cosimo luôn túc trực bên cạnh mẹ khi bà bị bệnh, dùng cây sào móc đồ qua cửa sổ để làm những việc mà mẹ nhờ vả một cách “cố tình”. Khung cửa sổ bao giờ cũng để mở, vì họ biết, sự tương thông lẫn nhau được thể hiện qua đó. Những cuộc chia lìa chỉ có thể được quan sát từ nơi này, đó là sự ra đi của bố mẹ Cosimo, hay đó là lần cuối cùng họ nhìn thấy thầy Trùm với dáng điệu mệt mỏi, rã rời khi bị viên đốc hiệu giải đi: “từ gian phòng của mình, qua khung cửa sổ, tôi đã nhìn thấy thầy sửng sờ như thế nào”(tr.166). Tình yêu với Viola cũng trở nên phức tạp và da diết hơn khi được diễn tả nơi cửa sổ phòng của nàng. Đó là những giây phút Viola chơi trò tình yêu lựa chọn may mắn với hai viên sĩ quan: “một buổi sáng, viên sĩ quan Anh ghé ngang. Viola đang đứng bên cửa sổ. Họ cười với nhau. Bà Hầu tước thả xuống một mảnh giấy. Viên sĩ quan chụp lấy nó trên không”(tr.283). Thế rồi sau những vụn vỡ được tình yêu đắm say của Cosimo hàn gắn, Viola ra đi lân nữa. Tất cả kết thúc trong ngỡ ngàng và hụt hẫng, nhưng dẫu sao, với Cosimo mọi thứ đẹp và kỳ diệu.

           Song hành với không gian khung cửa sổ hạn hẹp như chính cuộc sống bế tắc của con người trong gia đình, trong cộng đồng thì trên cây, không gian của Cosimo không ngừng được trải rộng qua những lần phiêu lưu khám phá. Đó là sự tương tác được thể hiện qua những cuộc phiêu lưu tư tưởng bằng chính nỗi cô đơn của Cosimo. Cuộc hành trình qua những vùng đất khác nhau bằng sự di chuyển trên những cành cây là một thế giới rộng lớn trong một bức tranh thu nhỏ của xã hội Ý thời Khai sáng. Và chính không gian phiêu lưu như thế là một phương tiện để Calvino thể hiện sự phản ánh của mình một cách gián tiếp và hữu dụng nhất. Để sau những cuộc hành trình cái mà con người nhận ra chính là bản chất đích thực của sự cô đơn: không thể nào có được sự sáng tạo nếu không giữ khoảng cách nhất định với đám đông, với thế giới hoàn toàn giống nhau dưới mặt đất. Giá trị thực tiễn của việc leo lên cây cũng khởi nguồn từ đây, tạo ra nhiều cung bậc cảm xúc, cho tới mãi sau này. Những vùng đất được khám phá, những phong tục và cả những triết lý không ngừng được viết lên dưới sự di chuyển của Cosimo đầy mê hoặc. Đó là lựa chọn sáng suốt giữa việc tuyệt đối tự do nhưng vẫn tràn đầy trách nhiệm.
          Bên cạnh không gian của những lần khám phá, Calvino còn đồng tái hiện một không gian đầy vẻ huyền bí, hấp dẫn mang tính chất hư cấu. Nơi ấy là vùng đất thỏa niềm đam mê của tuổi thơ dịu ngọt và tràn đầy những thi vị của cuộc sống mới mẻ. Nó tựa như xứ sở thần tiên trong huyền thoại Peter Pan và cô bé Alice khi chìm vào giấc mơ. Hay như chàng Candide cũng phiêu lạc qua vùng đất lạ lẫm của xứ kim quốc. Ở đó, vàng bạc được xem như bùn đất, đá sỏi, con người sống thoải mái không cần có giáo hội hay luật pháp mà mọi thứ vẫn tốt đẹp. Có sự gặp gỡ khá thú vị giữa Voltaire và Calvino kiếm tìm và vươn tới khi xây dựng không gian mang tính huyền ảo như vậy. Đó là thứ triết lý mà các nhà văn hướng đến: nếu Candide mong muốn có một xã hội lý tưởng thì Cosimo cũng khát khao có được chốn địa đàng trần gian ngay trên những ngọn cây. Tác giả đã cụ thể hóa nó bằng những hình ảnh hết sức sống động, những lần dịch chuyển độc đáo thỏa niềm đam mê.

          Nhưng nếu để ý đến những chương kết thúc tác phẩm, không gian ấy không nằm trong phạm vi của hành trình hay huyền ảo, nó hoàn toàn đứng một mình như chính cuộc sống cô độc của Cosimo lúc ấy. Tuổi trẻ qua đi, Cosimo cũng già đi, không gian của Cosimo thu hẹp dần nhưng điều đó không có nghĩa là sự tách biệt hoàn toàn. Khi Cosimo ngã bệnh, anh chọn cây hồ đào giữa quảng trường để nằm. Đó như là bản năng của một con người luôn muốn hướng về thế giới trong cách hành xử tự do của mình, nó là một nhu cầu được người khác trông thấy mà ta chưa từng cảm nhận điều này ở bất kỳ nhân vật văn học nào trước đây: “trái tim tôi thắt lại: tôi lúc nào cũng nghĩ anh ắt không thích chết trong đơn độc. Như vậy, trong giới hạn của những chuyến đi, thì không gian mà Cosimo kết thúc vẫn không hề đơn độc, nó vẫn thuộc thế giới và mọi người vẫn có thể trông thấy anh. Có thể cảm nhận một điều không gian luôn nằm trong sự tương tác với cuộc sống của Cosimo cho đến khi quả khí cầu mang Cosimo về phía biển.

          Về thời gian nghệ thuật để chuyển tải ý niệm độc đáo về người cô đơn trong tác phẩm có thể nói rằng, thời gian không tách ra mà luôn là một yếu tố đi liền với không gian nghệ thuật, nghĩa là cũng gắn liền với những chuyến phiêu lưu cùng những biến cố của nhân vật. Thời gian ấy tuy theo một trật tự là kể lại những sự việc diễn ra từ thời thơ ấu đến khi mất đi của một con người nhưng tùy theo mỗi sự kiện, mỗi chương mà có cách thể hiện khác nhau. Có khi đó là thời gian sự kiện, có khi là thời gian của tâm lý. Cũng không ngoại trừ việc nó phá vỡ trật tự thời gian để xuôi theo mạch cảm xúc. Ở đây là sự xáo trộn ở một vài điểm trong hành trình sống trên cây của Cosimo. Mỗi chương là một câu chuyện về một nội dung nhất định. Người trần thuật sẽ kể xong câu chuyện trong từng chương và bắt đầu sự kiện khác ở chương tiếp theo. Mặc dù nó không diễn ra theo trình tự thời gian qua những tình tiết nhỏ, nhưng nhìn chung nó đã được Biagio nhớ và kể lại một cách hấp dẫn từ khi mười hai tuổi đến năm sáu lăm tuổi về người anh đã mất của mình. Cách sắp xếp thời gian như thế phần nào cho ta thấy tính trải nghiệm càng trở nên sâu sắc. Như một biện pháp đòn bẩy giúp cuộc đời và những tình huống trong tác phẩm thực sự là những tình tiết đắt giá và xuyên suốt.
          Barry Lewis cho rằng: “Văn chương hư cấu hậu hiện đại không phải chỉ xáo trộn trật tự thời gian quá khứ, mà còn làm sai lệch cả hiện tại nữa. Nó làm rối loạn sự mạch lạc theo tuyến tính của tự sự bằng cách làm cong ý niệm về thời điểm trọng yếu, kairos, hay dòng trôi tẻ nhạt của thời gian bình thường, chronos”[3]. Xét trong tương quan với những gì mà B. Lewis đưa ra ở trên, có thể thấy thời gian nghệ thuật mà Calvino sử dụng trong tác phẩm thuộc về phương diện cộng hưởng và nhiều nét cách tân. Nó không thiên quá nhiều về những quãng thời gian trọng điểm, nó cũng không trôi qua một cách tĩnh lặng. Ngược lại, mỗi chương, mỗi thời điểm trong suốt cuộc đời của Cosimo được kể lại đầy cảm xúc và khám phá mới. Điều này có được là nhờ hiệu ứng từ những lần gặp gỡ, tham dự vào cuộc sống một cách tích cực trong tư tưởng của con người cô đơn. Chính nhà văn cũng từng nói về thời gian nhiều sắc màu trong các tác phẩm của mình như sau: “một mạng lưới mở rộng và hỗn loạn của những thời gian phân kỳ, đồng quy và song song”[4]. Thông qua thời gian được đan dệt từ những cành cây, Cosimo đưa ta trở về quá khứ, sống trong hiện tại và nghĩ về tương lai. Dường như mỗi người khi đọc “Nam tước trên cây” đều tìm được cho riêng mình ý nghĩa xác thực nào đấy, hoàn toàn không là thứ viễn vông mà đó là con đường trở về gần nhất với cội nguồn của mình. Bởi có nhà phê bình đã từng xem việc leo lên cây của Cosimo là một hình thức quay về quá khứ trong tương quan lịch sử về sự phát triển của con người được hình thành từ loài khỉ. Điều này được thực hiện như một tuyên ngôn trong phong cách sáng tác của Calvino
            “Nhưng có lẽ câu trả lời gần với trái tim tôi nhất lại là điều gì khác: Hãy thử nghĩ đến một tác phẩm được hình thành bên ngoài cái ngã, một tác phẩm có khả năng cho phép chúng ta thoát ly nhãn giới chật hẹp của bản ngã cá nhân, không chỉ để tiến vào những cái ngã như của chúng ta mà còn để trao tặng lời nói cho những gì không có ngôn ngữ, cho con chim đang đậu trên thành máng xối, cho cây cối mùa xuân và thảo mộc mùa thu, cho đá, cho xi-măng, cho nhựa dẻo…”[5]
            Xuất phát từ điều đó, toàn bộ thế giới trong “Nam tước trên cây” chuyển động theo nhịp sống của Cosimo. Nó không hề phụ thuộc bởi yếu tố nào, giống như tính cách dám đối đầu với sự bình lặng và ủ ê đang diễn ra tại vùng BóngRâm mà bứt phá trên những cành cây. Dù cho đó là mùa xuân, thu, hạ hay đông thì những hành trình di chuyển để khám phá vẫn được thực hiện một cách đều đặn. Những chuyến đi ấy dường như được nối dài bất tận khi mà ít khi thấy Cosimo quan tâm hay đề cập đến giới hạn thời gian. Nó cũng chính là vòng tròn tương tác với ý muốn tự do, cách biệt khỏi những ràng buộc vô lý mà Cosimo từng trải qua trước đó. Leo lên cây, Cosimo có thể ngồi hàng giờ ngắm người dân lao động, tham gia kể chuyện trên cây hồ đào ở  quảng trường hay cây sồi xanh gần bến cảng, những chuyến đi săn dài đầy hứng khởi, tình yêu với những cô gái đáng yêu không lo bị rút ngắn bởi thời gian… Cứ như thế, công việc luôn nhộn nhịp trên cây, mặc cho thời gian có lặp lại hay đang trôi qua vội vã.
            Nhìn nhận một cách khái quát, ta không thể phủ nhận vai trò đặc biệt của không gian, thời gian nghệ thuật trong việc chuyển tải trọn vẹn hơn những khía cạnh về con người cô đơn trong tác phẩm. Vấn đề phá vỡ những cấu trúc miêu tả của văn chương hậu hiện đại đã giúp Calvino thể hiện năng lực sáng tạo của mình qua những ý đồ nghệ thuật. Những phương diện thể hiện con người cô đơn đã có sự đồng nhất tuyệt vời trong không – thời gian của tiểu thuyết. Từ đó dọn đường cho những bứt phá trong tư tưởng lẫn bản chất của sự việc đang diễn ra trong thế giới của Cosimo.
[Trích Khóa luận tốt nghiệp: Người cô đơn trong “Nam tước trên cây” của Italo Calvino –  Lê Thị Hằng]